RUSZA TRZECIA EDYCJA OGÓLNOPOLSKIEGO KONKURSU „SAMORZĄD DLA DZIEDZICTWA”

Rozpoczął się nabór wniosków w ogólnopolskim konkursie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Generalnego Konserwatora Zabytków „Samorząd dla Dziedzictwa” 2022.

Grafika promująca konkurs w postaci mozaiki zdjęć zabytków z napisem nabór wniosków w konkursie samorząd dla dziedzictwa 2022 zapraszamy do udziału
Rusza konkurs „Samorząd dla Dziedzictwa” 2022

Konkurs adresowany jest do samorządów gminnych: miejskich, miejsko-wiejskich i wiejskich. Pretendenci do wygranej muszą wyróżniać się najlepszym opracowaniem i realizacją gminnego programu opieki nad zabytkami, zapewniającego zachowanie wartości dziedzictwa kulturowego oraz zrównoważony rozwój społeczno-gospodarczy oparty na efektywnym wykorzystaniu potencjału zasobów tego dziedzictwa.

Celem konkursu jest promowanie gminnych programów opieki nad zabytkami oraz docenienie samorządów, które najlepiej wywiązują się z tego obowiązku. Najlepsze praktyki i najciekawsze projekty służące ochronie dziedzictwa kulturowego zyskują dodatkową promocję.

Koordynatorem konkursu w imieniu Generalnego Konserwatora Zabytków jest Narodowy Instytut Dziedzictwa.

Samorządy biorące udział w konkursie są oceniane w następujących kategoriach:

A. duże i średnie gminy miejskie (liczące co najmniej 50 tys. mieszkańców)

B. małe gminy miejskie (liczące poniżej 50 tys. mieszkańców)

C. gminy miejsko-wiejskie i wiejskie.

Laureaci i wyróżnieni w konkursie otrzymają pamiątkowe tablice. Ponadto Narodowy Instytut Dziedzictwa wyprodukuje filmy promujące dziedzictwo kulturowe gmin, które otrzymają tytuł laureata konkursu. Działania podjęte przez zwycięskie samorządy będą promowane przez Instytut jako dobre praktyki w dziedzinie ochrony i opieki nad dziedzictwem.

Zachęcamy do wysłuchania podcastu „Dlaczego warto wziąć udział w konkursie »Samorząd dla Dziedzictwa«?”. W podcaście przewodnicząca Jury, prof. dr hab. Monika Murzyn-Kupisz z Uniwersytetu Jagiellońskiego, odpowie na szereg pytań dotyczących konkursu. Jej wypowiedzi można uznać za kompendium wiedzy dla władz samorządowych, dla których dziedzictwo kulturowe stanowi nie tylko świadectwo przeszłości, ale także potencjał, który może mieć znaczący wpływ na rozwój lokalnych społeczności.

Formularz zgłoszeniowy do konkursu wraz z załącznikami należy przesłać na adres:

Narodowy Instytut Dziedzictwa
Oddział Terenowy w Rzeszowie
ul. Hetmańska 15
35-045 Rzeszów
z dopiskiem „Samorząd dla Dziedzictwa”
do 31 maja 2022 r.
(decyduje data stempla pocztowego).

Konkurs „Samorząd dla Dziedzictwa” realizowany jest w ramach Krajowego Programu Ochrony Zabytków i Opieki nad Zabytkami na lata 2019-2022.

Udział w konkursie jest otwarty i bezpłatny.

Regulamin konkursu, procedura oceny i formularz zgłoszeniowy znajdują się w załącznikach.

Witamy nowego Ambasadora kampanii „Krajobraz Mojego Miasta”!

Z przyjemnością informujemy, że do grona Ambasadorów Kampanii Społecznej „Krajobraz Mojego Miasta” dołączył znany dziennikarz sportowy i prezenter telewizyjny, Maciej Kurzajewski. 

Kampania „Krajobraz Mojego Miasta” to ogólnopolska akcja, za pomocą której zachęcamy mieszkańców polskich miast i miasteczek do zwracania uwagi na wygląd naszych miejscowości i przekonujemy, że każda z nich może cieszyć właściwym tylko sobie urokiem. Warto jest mówić o estetyce przestrzeni, w której mieszkamy i warto, aby władze lokalne podejmowały dobre inicjatyw służącej jej ochronie. W zadbanym otoczeniu naprawdę żyje się lepiej i przyjemniej!

Zestawienie istniejących parków kulturowych w Polsce

Park kulturowy jest jedną z ustawowych form ochrony zabytków w Polsce (art. 7 pkt 1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie i opiece nad zabytkami, Dz. U. z 2017 r. poz. 2187 ze zm., dalej: „Ustawa”). Tworzony jest w celu ochrony krajobrazu kulturowego oraz zachowania wyróżniających się krajobrazowo terenów z zabytkami nieruchomymi charakterystycznymi dla miejscowej tradycji budowlanej i osadniczej (art. 16 ust. 1 ustawy). Ustawa precyzyjnie reguluje proces tworzenia parków kulturowych przez gminy na drodze uchwały (art. 16 ust. 1a-6). Zgodnie z treścią art. 16 ust. 1a gmina zobowiązana jest jedynie do ogłoszenia „w prasie  miejscowej  oraz  przez  obwieszczenie, a także w sposób zwyczajowo przyjęty w danej miejscowości, o podjęciu prac nad utworzeniem  parku  kulturowego,  określając  formę,  miejsce  i termin  składania wniosków dotyczących  projektu uchwały o utworzeniu  parku  kulturowego,  nie krótszy jednak niż 21 dni od dnia ogłoszenia”. Z treści przepisów nie wynika obowiązek gmin dotyczący konieczności informowania innych podmiotów (w tym instytucji kultury oraz urzędów) o utworzeniu parku kulturowego na swoim obszarze.

W związku, z tym lista Parków Kulturowych zamieszczona na stronie stanowi jedynie informację poglądową, bazującą na aktualnej wiedzy pracowników NID.

Parki Kulturowe – stan na 31.12.2021

• dolnośląskie

1. Forteczny Park Kulturowy w Srebrnej Górze (2002)

2. Forteczny Park Kulturowy Twierdza Kłodzka (2006)

3. Park Kulturowy Stare Miasto we Wrocławiu (2014)

4. Park Kulturowy „Wzgórze Zamkowe, Dolina Budzówki i Nysy Kłodzkiej” w Kamieńcu Ząbkowickim (2014)

5. Park Kulturowy Opactwa Cystersów w Henrykowie (2020)

• kujawsko-pomorskie

5. Park Kulturowy Wietrzychowice (2006)

6. Park Kulturowy Kalwaria Pakoska (2008)

7. Park Kulturowy „Kościół p.w. Św. Oswalda” w Płonkowie (2009)

8. Park Kulturowy Sarnowo (2010)

• lubuskie

9. Park Kulturowy „Dolina Trzech Młynów” w Bogdańcu (2006)

10. Park Kulturowy Grodzisko w Wicinie (2013)

• łódzkie

11. Park Kulturowy Miasto Tkaczy w Zgierzu (2007)

12. Park Kulturowy Wzgórze Zamkowe w Sieradzu (2009)

13. Park Kulturowy etnograficznego podregionu kutnowskiego związanego z poetą romantycznym Józefem Bohdanem Zaleskim (2015)

14. Park Kulturowy ulicy Piotrkowskiej (w Łodzi) (2015)

• małopolskie

15. Park Kulturowy Kotliny Zakopiańskiej (2006)

16. Park Kulturowy Stare Miasto w Krakowie (obowiązuje od 07.12.2011)(2010)

17. Park Kulturowy Krupówki w Zakopanem (2016)

18. Park Kulturowy Nowa Huta (2019)

• mazowieckie

19. Park Kulturowy „Ossów Wrota Bitwy Warszawskiej 1920 roku” (2009)

20. Park Kulturowy Stary Radom (2011)

21. Wilanowski Park Kulturowy (2012)

22. Park Kulturowy Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Andrzejewie (2016)

• opolskie

23. Park Kulturowy ”Książęce Miasto Brzeg” (2016)

• podkarpackie

24. Park Kulturowy Zespołu Staromiejskiego oraz Zespołu OO. Dominikanów w Jarosławiu (2009)

25. Park Kulturowy Wzgórze Staromiejskie w Krośnie (2019)

• podlaskie

26. Park Kulturowy w Bohonikach (2019)

• pomorskie

27. Park Kulturowy Ośmiu Błogosławieństw we wsi Sierakowice (2006)

28. Park Kulturowy „Osada Łowców Fok” w Rzucewie (2008)

29. Park Kulturowy „Klasztorne Stawy” (2009)

• śląskie

30. Park Kulturowy Cmentarz Żydowski w Żorach (2004)

31. Park Kulturowy „Hałda Popłuczkowa” (2007)

32. Park Kulturowy dla Obszaru Staromiejskiego w Bieruniu (2016)

33. Park Kulturowy dla Obszaru Grobli w Bieruniu (2016)

• świętokrzyskie

34. Park Kulturowy Miasta Końskie (2005)

• warmińsko-mazurskie

35. Park Kulturowy Warmińskiej Drogi Krajobrazowej Gietrzwałd-Woryty (2009)

• wielkopolskie

36. Mickiewiczowski Park Kulturowy (2007)

37. Park Kulturowy Stare Miasto w Poznaniu (2018)

ZABYTEK ZADBANY 2022

Zapraszamy do udziału w kolejnej edycji ogólnopolskiego konkursu Zabytek Zadbany”. Nadzór nad konkursem w imieniu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego sprawuje Generalny Konserwator Zabytków. Procedurę konkursową prowadzi Narodowy Instytut Dziedzictwa. Termin składania wniosków upływa 31 stycznia 2022 r. Udział jest otwarty i bezpłatny.

Konkurs  po raz pierwszy zorganizowany został w 1975 roku i posiada wieloletnią tradycję.

O miano laureatów i wyróżnionych ubiegać się mogą właściciele i zarządcy zabytkowej architektury, którzy wzorowo i  konsekwentnie prowadzą działania badawcze, rewitalizacyjne, konserwatorskie i budowlane, celem utrzymania w jak najlepszym stanie zabytków, nad którymi sprawują pieczę. Konkurs ma na celu promocję właściwych postaw i upowszechnienie najlepszych wzorców w zakresie opieki nad zabytkami oraz ich użytkowania i zagospodarowania.

Zgłoszenia do konkursu „Zabytek Zadbany” można składać  w następujących kategoriach:

A. Utrwalenie wartości zabytkowej obiektu;

B. Rewaloryzacja przestrzeni kulturowej i krajobrazu (w tym założenia dworskie i pałacowe);

C. Adaptacja obiektów zabytkowych;

D. Architektura i budownictwo drewniane;

E. Zabytki techniki (w tym budownictwo przemysłowe i inżynieryjne);

F. Kategoria specjalna: właściwe użytkowanie i stała opieka nad zabytkiem.

Prawo do składania zgłoszeń mają właściciele zabytków, ich posiadacze i zarządcy, a także Wojewódzcy Konserwatorzy Zabytków, kierownicy delegatur Wojewódzkich Urzędów Ochrony Zabytków i konserwatorzy samorządowi.

Zgłoszenia należy nadsyłać do końca stycznia 2022 r.  na adres sekretariatu konkursu:

Narodowy Instytut Dziedzictwa

Oddział Terenowy Olsztyn

ul. 11 Listopada 4

10-104 Olsztyn

e-mail: olsztyn@nid.pl

tel.: +48 89 521 26 87

Zachęcamy do udziału w prestiżowym konkursie „Zabytek Zadbany”. Dzięki niemu krajobraz naszego miasta staje się coraz ładniejszy! Szczegółowe informacje dotyczące procedury konkursowej wraz z załącznikami:

Zabytek Zadbany 2022 – regulamin (POBIERZ)

Zabytek Zadbany 2022 – załącznik 1 zgłoszenie uczestnictwa (POBIERZ)

Zabytek Zadbany 2022 – załącznik 2 procedura oceny (POBIERZ)

Zabytek Zadbany 2022 – załącznik 3 RODO (POBIERZ)

Film „Krajobraz mojego miasta – parki kulturowe” z napisami

Wierzymy, że uporządkowanie przestrzeni miejskiej leży w naszym wspólnym interesie. Dlatego zapraszamy do oglądania – i działania!

Forteczny Park Kulturowy w Srebrnej Górze, Park Kulturowy Kotliny Zakopiańskiej czy Miasto Tkaczy w Zgierzu – oto przykłady wykorzystania możliwości, jakie daje ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Znajdują się w niej m.in. zapisy dotyczące krajobrazów kulturowych. Krajobraz bowiem stanowi niezwykle ważny element naszego dziedzictwa kulturowego, dlatego należy go chronić, i to chronić mądrze. Czyli jak? Kompetentnej i kompleksowej odpowiedzi na to pytanie udziela kampania społeczna „Krajobraz Mojego Miasta”. Została ona zainicjowana w 2016 roku przez prof. Magdalenę Gawin, Wiceminister Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Generalnego Konserwatora Zabytków, a koordynację projektu powierzono Narodowemu Instytutowi Dziedzictwa. Organizatorzy postawili sobie za cel promowanie – głównie wśród władz samorządowych, ale także lokalnych organizacji czy po prostu mieszkańców – działań służących poprawie estetyki i ładu przestrzennego polskich miast, miasteczek i gmin wiejskich. W 2021 roku realizowana jest druga edycja projektu.

Z krajobrazem obcujemy przede wszystkim przez doświadczenia wzrokowe, a zatem najwłaściwszą formą przedstawienia kwestii z nim związanych wydaje się film. Dlatego Narodowy Instytut Dziedzictwa zrealizował ponad półgodzinny dokument, w którym piękne zdjęcia historycznej zabudowy miast łączą się z mocnym przekazem merytorycznym. Eksperci z dziedziny ochrony zabytków i osoby bezpośrednio zaangażowane w tworzenie parków kulturowych dzielą się w nim swoją wiedzą i doświadczeniem.

Poruszony został tu problem, z jakim boryka się wiele polskich miejscowości. W dobie intensywnej komercjalizacji, w przekonaniu, że „reklama dźwignią handlu”, zabytkowe fasady budynków często traktuje się jak powierzchnie reklamowe. Powinniśmy przeprowadzać renowacje, by chronić i z dumą eksponować to, co stanowi o prawdziwej wartości naszego miejsca zamieszkania – przypomina o historii i dziedzictwie regionu. Tymczasem zabytkowe budowle zasłaniamy szyldami, bilbordami i wielkoformatowymi płachtami reklam. W nadziei na wymierny zysk. Niestety jednocześnie zubożamy samych siebie pod względem niematerialnym: miejscowość traci walory estetyczne i zapoznane zostają jej walory historyczne, a mieszkańców pozbawia się poczucia nie tylko komfortu, ale także – zwłaszcza! – przynależności i tożsamości.

Poprzez kampanię „Krajobraz Mojego Miasta” Narodowy Instytut Dziedzictwa pragnie pokazać, w jaki sposób godzić potrzeby gospodarcze z troską o dziedzictwo kulturowe i ład przestrzenny. Między innymi po to powstał film. Pokazano w nim przykłady ciekawych rozwiązań dotyczących umieszczania reklam, ale zawarto też cenne  wskazówki odnoszące się do małej architektury, rynków, miejsc handlu, strefy sacrum, estetyki ulic oraz zieleni miejskiej. Mamy nadzieję, że stanie się to inspiracją – przede wszystkim dla samorządów – do efektywnego działania na rzecz ładu w przestrzeni publicznej i ochrony lokalnego dziedzictwa kulturowego.

By przesłanie kampanii dotarło do jak najszerszego grona, w tym także osób za szczególnymi potrzebami, Narodowy Instytut Dziedzictwa wzbogacił pierwotną wersję filmu o napisy. Jesteśmy przekonani, że ta nowa funkcjonalność okaże się przydatna nie tylko dla odbiorców, którym jest szczególnie dedykowana. Wierzymy, że im więcej samorządowców, działaczy i członków miejscowych społeczności pozna problemy przestrzeni miejskiej i sposoby ich rozwiązywania, tym większe szanse, że kampania „Krajobraz Mojego Miasta” przyniesie spodziewane efekty – z pożytkiem dla nas wszystkich.

Wzbogacona wersja filmu jest już dostępna na kanale YouTube NID. Serdecznie zapraszamy do oglądania! http://bityl.pl/HAQCd

Polska jest piękna, ale pod względem estetyki przestrzeni publicznej nadal pozostaje wiele do zmiany

Od 2016 roku trwa kampania społeczna „Krajobraz Mojego Miasta”, której celem jest walka z wszechobecnymi zjawiskami, obrazowo nazywanymi „betonozą” i „reklamozą”. Jak krajobraz polskich miast ocenia prof. IH PAN Magdalena Gawin, Wiceminister Kultury i  Dziedzictwa Narodowego, Generalny Konserwator Zabytków?

Pani Minister, czy według Pani polskie miasta wyglądają dobrze? Czy krajobraz Polski jest przyjazny?

prof. Magdalena Gawin: Polska jest piękna, ale pod względem estetyki przestrzeni publicznej w niektórych miastach nadal pozostaje wiele do zmiany. W miejscach reprezentacyjnych, zwłaszcza na rynkach, brakuje zieleni – przyjezdnych witają zabetonowane place, a zabytkowe budynki często są zasłonięte przez szpecące reklamy.

Stąd potrzeba zorganizowania kampanii?

MG: Tak, kampania „Krajobraz Mojego Miasta” przypomina samorządom, że dysponują skutecznymi narzędziami do wprowadzenia niezbędnych zmian. Społecznościom uświadamia natomiast, że mogą wywierać wpływ na lokalne władze, wzywając je do realizowania konkretnych działań. Choć ostateczne decyzje należą do tych władz, konieczne jest podejmowanie wspólnych społecznych działań, by Polska była coraz piękniejsza.

A jak według Pani Minister powinny wyglądać miasta?

MG: Miasta powinny być zadbane, przyjazne, pełne zieleni. W Polsce na 954 miasta przypada tylko 37 parków kulturowych, które porządkują przestrzeń i czynią z niej miejsce przyjazne mieszkańcom. Tak skromna liczba pokazuje, że pomimo wypracowanych narzędzi władze samorządowe nie potrafią lub nie chcą objąć ochroną i opieką tego, co jest wartościowe: krajobrazu kulturowego i naszego dziedzictwa.

Ma Pani Minister obawy, że przyszłe pokolenia będą żyły otoczone „betonozą”?

MG: Niestety mam takie obawy. Stąd moje wytyczne, których celem jest przeciwdziałanie eliminacji zieleni i brukowaniu rynków polskich miast. Pierwsze wytyczne sformułowałam w 2019 roku, powtórzyłam je w rozszerzonej formie 2021 roku. Jednak decyzje podejmowane na poziomie centralnym muszą znaleźć odzwierciedlenie w działaniach na poziomie lokalnym.

Jak Pani Minister widzi zatem przyszłość krajobrazu polskich miast?

MG: Dzięki takim kampaniom jak „Krajobraz Mojego Miasta” zwiększa się świadomość społeczna, czego efekty zaczynają być widoczne. Jeżeli zwiększy się również zaangażowanie samorządów w dbałość o urodę naszych miast, jest nadzieja, że będzie lepiej. Jestem przekonana, że nikt nie chce żyć wśród betonu, wśród mnóstwa reklam i wszechobecnej brzydoty. Możemy to zmienić i dlatego do wszystkich kieruję gorącą prośbę: dbajmy o krajobraz naszych miast i wsi, działajmy na jego korzyść!

W wielu polskich miejscowościach mamy smutny krajobraz betonowej pustyni

Od 2016 roku trwa kampania społeczna „Krajobraz Mojego Miasta”, której celem jest walka z wszechobecnymi zjawiskami, obrazowo nazwanymi „betonozą” i „reklamozą”. Co o krajobrazie polskich miast sądzi Bartosz Skaldawski, Dyrektor Narodowego Instytutu Dziedzictwa?

Panie Dyrektorze, dlaczego NID prowadzi kampanię „Krajobraz Mojego Miasta”?

Bartosz Skaldawski: Kampanię prowadzimy ponieważ istnieje paląca potrzeba uświadamiania, że wygląd wielu polskich miejscowości to realny problem. Konieczne są edukacja i przekonywanie zarówno mieszkańców, jak i samorządowców, że wspólna przestrzeń stanowi wartość, a harmonijnie ukształtowany krajobraz, wolny od nadmiaru reklam i stosowanego bez umiaru betonu, jest gwarantem dobrostanu mieszkańców naszych miast i miejscowości.

Co jest celem kampanii?

BS: Chcemy w maksymalnie szerokim zakresie naświetlić problemy, z jakimi się obecnie borykamy. Są one ujęte w spocie promującym tegoroczną kampanię, a dla mieszkańców i przyjezdnych uwidaczniają się w momencie, kiedy przykładowo próbują znaleźć atrakcyjny kadr do zrobienia zdjęcia. W wielu miejscowościach uchwycenie takiego kadru jest wręcz niemożliwe, ponieważ piękne krajobrazy miejskie zasłonięte zostały krzykliwymi, odpychającymi reklamami albo zalane betonem.

Jak zatem z tą „betonozą” lub „reklamozą” walczyć?

BS: Najlepszym narzędziem, które daje nam Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, jest park kulturowy – i to narzędzie mocno promujemy wśród samorządów. Dotychczas udało nam się przeszkolić ponad 200 gmin. Zaczęto w nich zwracać uwagę na kwestie, o których mówimy w kampanii. Warto pamiętać, że parki kulturowe nie tylko poprawiają estetykę zamieszkiwanej przez nas przestrzeni, ale także zwiększają atrakcyjność turystyczną miast.

Jak utworzyć park kulturowy?

BS: Park kulturowy powołuje rada gminy, po zasięgnięciu opinii wojewódzkiego konserwatora zabytków, na podstawie uchwały. W terminie trzech miesięcy od podjęcia tej uchwały rada gminy zobowiązana jest podjąć kolejną uchwałę: o przystąpieniu do sporządzenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego. Aby jak najlepiej wesprzeć gminy w podejmowaniu kolejnych kroków, Narodowy Instytut Dziedzictwa przygotował serię materiałów i filmów instruktażowych, które dostępne są na stronie http://krajobrazmojegomiasta.pl/.

Czy ma Pan nadzieję, że ten krajobraz się zmieni na lepsze?

BS: Głęboko w to wierzę. Wydaje mi się, że nikt nie chce, abyśmy mieli w Polsce smutny krajobraz betonowej pustyni. Mamy świetne narzędzia prawne, mamy przykłady doskonałych parków kulturowych, a także przykłady zaangażowania mieszkańców i samorządów. Wieść o tym, że naprawdę można żyć inaczej i dbać o nasze dziedzictwo, musi się nieść. Troska o zachowanie dziedzictwa kulturowego Polski to nasza wspólna odpowiedzialność.

Eksperci kampanii „Krajobraz Mojego Miasta”: czy przyszłe pokolenia są skazane na betonozę?

Wypieranie zieleni z przestrzeni publicznej przez beton i nadmiar reklam to realny problem, który dotyczy wielu polskich miast. Warto jednak pamiętać, że w naszym kraju nie brak ciekawej architektury i przestrzeni o znacznym potencjale, musimy tylko razem o nie zadbać. Kampania „Krajobraz Mojego Miasta”, zainicjowana w 2016 roku przez Narodowy Instytut Dziedzictwa, ukazuje potrzebę i istotę ochrony krajobrazu miejskiego. Składają się na nią konkretne działania na rzecz poprawy wizerunku naszych miast, gmin i aglomeracji. O celach kampanii w kontekście uwarunkowań społecznych i prawnych debatowali eksperci, zadając sobie przede wszystkim pytanie: czy przyszłe pokolenia są skazane na wszechobecną betonozę?

Zaangażowanie lokalnej społeczności

By skutecznie i z pożytkiem dla mieszkańców oraz turystów zarządzać zabytkową przestrzenią, najlepiej stworzyć park kulturowy. Organem do tego uprawnionym jest rada miasta, która opracowuje projekt uchwały, a następnie przyjmuje ją na sesji jako obowiązujące prawo miejscowe. Stanowi to początek procesu służącego zachowaniu lokalnego dziedzictwa i rozwojowi danego miejsca. Tworząc uchwałę w sprawie ustanowienia parku kulturowego, należy pamiętać o zaangażowaniu w to przedsięwzięcie miejscowej społeczności. Tylko dzięki niej zabytki mają szansę przetrwać i dalej służyć. To przekonani do tej idei mieszkańcy miasta i jego sympatycy, a więc osoby emocjonalnie z nim związane, są gwarancją sukcesu parku kulturowego!

Krajobraz Mojego Miasta – film, spot, debata

Organizatorzy kampanii chcą zwrócić uwagę nie tylko na oczywiste problemy związane z aranżacją przestrzeni miejskiej, ale także na zabytki nieobecne w powszechnej świadomości, jak choćby mała architektura czy historyczne nasadzenia określonych gatunków drzew. Temu poświęcone są film i spot, które diagnozują sytuację lokalnego dziedzictwa kulturowego i podpowiadają, w jaki sposób mądrze o nie dbać. We wrześniu 2021 roku odbyła się też debata poświęcona krajobrazowi polskich miast. Eksperci dyskutowali zwłaszcza o tym, z czego wynikają trudności w realizacji celów kampanii.

Profesor IH PAN Magdalena Gawin, Wiceminister Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Generalny Konserwator Zabytków, wskazała na główne problemy związane z krajobrazem miejskim w naszym kraju: Polska ma duże problemy strukturalne z ładem krajobrazowym – z uporządkowaniem reklam, z nowoczesną architekturą, z zabytkami. Od 2016 roku NID stara się szkolić samorządy. W 2019 roku po raz pierwszy wydałam wytyczne dotyczące niebetonowania rynków. Powtórzyłam je w 2021 roku – ze względu na skargi konserwatorów, którzy zgłaszali mi, że samorządy naciskają na nich, by akceptowali projekty unijne, będące przeciwieństwem tych wytycznych. Kampania „Krajobraz Mojego Miasta” pokazuje realne problemy na przykład, że parków kulturowych jest w Polsce bardzo mało, bo samorządy niezbyt chętnie je zakładają. A trzeba powiedzieć wprost: jako rząd nie mamy narzędzi, żeby wpływać na samorządy. Decyzja o powołaniu parku kulturowego należy do lokalnych władz, nie do mieszkańców. Nawet jeśli mieszkańcy apelują, piszą petycje i proszą, to finalna decyzja jest po stronie rady miejskiej. Trzydzieści lat po odzyskaniu niepodległości nasze miasta powinny wyglądać zupełnie inaczej. Nie oszukujmy się więc, że jest dobrze, bo nie jest!

Bartosz Skaldawski, Dyrektor Narodowego Instytutu Dziedzictwa, opowiedział o celach i dotychczasowych sukcesach kampanii: Rozpoczynając kampanię, wiedzieliśmy, że z naszym komunikatem musimy docierać do szerokiego grona odbiorców. Przekonywać nie tylko samorządowców, ale też mieszkańców miast. W obu odsłonach kampanii postawiliśmy na materiały, które będą łatwo dostępne. W tym roku przygotowaliśmy spot adresowany do mieszkańców. Chcieliśmy zwrócić uwagę, że wspólna przestrzeń stanowi wartość, z której nie zawsze zdajemy sobie sprawę i dopiero na przykład przy próbie znalezienia atrakcyjnego kadru do zrobienia zdjęcia uświadamiamy sobie, że nasze otoczenie jest bardzo często zaśmiecona reklamami czy jawi się jako smutna betonowa pustynia, a tam mogłoby być pięknie. Oto komunikat, z jakim chcemy dotrzeć do ludzi. Oprócz tego chcemy wspierać samorządy w działaniach zmierzających do uporządkowania wspólnej przestrzeni i uczynienia z niej środowiska możliwie przyjaznego mieszkańcom. Z naszej perspektywy najbardziej efektywnym mechanizmem, z którego gminy mogą korzystać, są parki kulturowe. Film instruktażowy „Krajobraz mojego miasta”  pokazuje, jak mądrze takie parki projektować. Mamy jednak świadomość, że bez zmian w mentalności, nie jesteśmy w stanie osiągnąć trwałych zmian w organizacji krajobrazu. To trudne wyzwanie, bo zmiany w mentalności wymagają konsekwentnych i długofalowych działań. Od wielu lat szkolimy samorządy z zarządzania dziedzictwem. Udało nam się przeszkolić ponad 200 gmin – otworzyliśmy im oczy m.in. na kwestie, o których mówimy. W dużych miastach, gdzie aktywność obywatelska jest większa, już widać zmiany. W mniejszych miejscowościach sytuacja wygląda nieco gorzej.

Profesor Zbigniew Myczkowski, Kierownik Zakładu Krajobrazu Otwartego i Budowli Inżynierskich w Instytucie Architektury Krajobrazu na Wydziale Architektury Politechniki Krakowskiej / NID, wyraził nadzieję, że Polska stanie się bardziej zielona: Samorządy dostały teraz ogromną szansę, by zainteresować się krajobrazem kulturowym. I zrozumieć, że to ogromny kapitał społeczny. Harmonijny krajobraz jest wyrazem gospodarki poprawnej, dysharmonijny – gospodarki niewłaściwej. W Polsce istnieje 37 parków kulturowych. W zamierzeniu było ich 216, ale wiele jest w trakcie tworzenia. Małe miasta i miasteczka bardzo mocno zachowują swoją kulturową tożsamość. Jesteśmy w trakcie kampanii – walki o krajobraz harmonijny. Kiedyś powiedziałem, że na krajobrazie, tak jak na medycynie, każdy się zna. I oczywiście każdy ma prawo do własnego spojrzenia, ale bardzo ważne jest, by kampania docierała do konkretnych społeczności, bo to one inicjują powstanie parków kulturowych. Są to najczęściej grupy radnych albo komitety społeczne. I wtedy okazuje się, że lokalni inwestorzy też zaczynają dostrzegać, że piękno jest wartością, a nie ceną.
W Zakopanem z Krupówek dosłownie w ciągu kilku miesięcy zniknęła brzydota. Park kulturowy – jego status i plan ochrony – to narzędzie, dzięki któremu samorząd może egzekwować odkrywanie i ochronę piękna. Krajobrazu nie da się zafałszować, on zawsze pokaże, jak wygląda nasza gospodarka.

Doktor habilitowana Monika Bogdanowska, Polski Komitet Narodowy Międzynarodowej Rady Ochrony Zabytków ICOMOS-POLSKA, Społeczny Komitet Odnowy Zabytków Krakowa, wypunktowała problemy pojawiające się przy tworzeniu parków kulturowych: Najczęściej jest tak, że zawiązuje się grupa ludzi, którzy chcą stworzyć park kulturowy, bo zależy im na krajobrazie i wtedy pojawiają się problemy formalne, ponieważ park kulturowy powstaje na mocy uchwały rady gminy. Taka uchwała pociąga za sobą kolejny obowiązek, czyli uchwalenie miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego, a to jest, jak się okazuje, problem dla gmin, które często przeciągają ten proces. Są przykłady działań bardzo szybkich, ale są też przykłady sprzeciwu wobec uchwalenia parku kulturowego. Gdy chodzi o miejsca wyjątkowo oszpecone, nachodzi mnie refleksja: co one mówią o nas samych, co lokalna społeczność ma do powiedzenia o sobie i jak przekształca to otoczenie, które jest przecież dobrem nieodnawialnym?

Co dalej? – przyszłość krajobrazu miejskiego

Czy zatem przyszłość polskich miast to nieunikniona betonoza? Kampania społeczna „Krajobraz Mojego Miasta” została zorganizowana, by edukować zarówno samorządy, jak i mieszkańców. Bo mimo że ostateczną decyzję o powołaniu parku kulturowego podejmuje rada miasta, to lokalna społeczność może – przez zaangażowanie i konkretne inicjatywy – wywierać nacisk na władze, a tylko wspólnym wysiłkiem da się osiągnąć cel: uczynić nasze miasta miejscami pełnymi zieleni i przyjaznymi, w których dobrze się mieszka i odpoczywa. To zaś leży w interesie nas wszystkich.

Kampania „Krajobraz Mojego Miasta” – fakty i liczby:

  • na potrzeby kampanii powstały 2 filmy: w 2016 i 2020 roku
  • liczba miast, w których zebrano dokumentację filmową: ponad 60
  • liczba uczestników debat na temat krajobrazu kulturowego: ponad 1 500
  • liczba wyświetleń filmów dotyczących kampanii na YouTube – ponad 75 000
  • w spotach promujących kampanię wystąpili aktorzy serialu „Ranczo”
  • w tworzenie filmu i spotu „Krajobraz mojego miasta” włączył się aktor Robert Gonera

 Druga edycja ogólnopolskiego konkursu „Samorząd dla Dziedzictwa” rozstrzygnięta!

Znamy już zwycięzców tegorocznej – drugiej – edycji konkursu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Generalnego Konserwatora Zabytków „Samorząd dla Dziedzictwa”. Konkurs – koordynowany przez Narodowy Instytut Dziedzictwa – jest przedsięwzięciem o zasięgu ogólnopolskim, a do udziału w nim zaproszone są władze gminne. Spośród uczestników Jury wyłania zwycięzców: samorządy, które modelowo realizują uchwalony przez siebie gminny program opieki nad zabytkami, a zatem podejmują konkretne działania mające na celu poprawę stanu zachowania i estetyki zabytkowych przestrzeni miast i miasteczek.

Jak przekonuje kampania „Krajobraz Mojego Miasta”, otoczenie, w którym żyjemy, ma na nas znaczący wpływ. Zadbane zabytkowe przestrzenie i uporządkowane tereny zieleni nie tylko przyciągają turystów, a tym samym przyczyniają się do rozwoju gospodarki danej miejscowości, ale również korzystnie oddziałują na jej mieszkańców. Zapewniają im poczucie komfortu, wynikające z codziennego funkcjonowania w estetycznym miejscu, a ponadto wzmacniają ich lokalną tożsamość i rodzą uczucie dumy ze swojej małej ojczyzny, co też w oczywisty sposób integruje całą społeczność. Z dobrze zachowaną spuścizną dziejową chcemy się identyfikować, chcemy ją też poznawać i uwrażliwiać na jej wartość kolejne pokolenia.

Konkurs „Samorząd dla Dziedzictwa” pokazuje, że kluczową rolę w działaniach na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego odgrywają władze lokalne. To przede wszystkim one – dzięki realizacji gminnych programów opieki nad zabytkami – decydują o stanie zachowania zabytków i estetyce naszych miast i miasteczek.

W tegorocznej edycji po raz kolejny nagrodzone i wyróżnione zostały gminy, które modelowo realizowały ustawowe zadania w zakresie opieki nad zabytkami. Dzięki ich kompleksowym działaniom poddano konserwacji i rewitalizacji cenne obiekty zabytkowe. Jury zwróciło przy tym uwagę także na angażowanie w te przedsięwzięcia lokalnej społeczności i przywracanie mieszkańcom historycznych przestrzeni poprzez zaadaptowanie ich do nowych celów. Kapituła z aprobatą przyjęła projekty uwzględniające rozpoznanie zasobu lokalnego dziedzictwa i jego twórcze wykorzystanie dla rozwoju ekonomicznego, turystycznego i tożsamościowego objętych nimi obszarów. Nie bez znaczenia dla Jury było również uwzględnienie w gminnym programie opieki nad zabytkami wytycznych zawartych w poradniku opracowanym przez ekspertów Narodowego Instytutu Dziedzictwa.

W konkursie ocenione zostały zgłoszenia w trzech kategoriach: 1) duże i średnie gminy miejskie, 2) małe gminy miejskie oraz 3) gminy miejsko-wiejskie i wiejskie. Ostatecznie wyłoniono dwóch laureatów i przyznano cztery wyróżnienia.

Laureatem w kategorii duże i średnie gminy miejskie został Ełk. Zdaniem Jury miasto wnikliwie przeanalizowało swój zasób dziedzictwa kulturowego i wzorowo wypełniło ustawowy obowiązek opieki nad zabytkami. Dostrzegło tkwiący w tym zasobie potencjał i skutecznie wykorzystało go dla swojego rozwoju – społecznego, ekonomicznego i tożsamościowego. Dobrze zaplanowane i konsekwentnie realizowane zadania pozwoliły na przywrócenie mieszkańcom unikalnych zabytkowych przestrzeni, takich jak zaadaptowana na potrzeby muzeum stacja kolei wąskotorowej. Istotną cechą działań podjętych w Ełku jest to, że w realizację założeń gminnego programu opieki nad zabytkami włączono miejscową społeczność. Dzięki temu mieszkańcy stanowią nie tylko odbiorców, ale także inicjatorów i twórców licznych imprez nawiązujących do lokalnej historii i tradycji. Kapituła konkursu szczególnie też doceniła fakt, że miasto dostrzegło potrzebę stworzenia miejskiego systemu ochrony dziedzictwa, który zakłada podejmowanie długofalowych i kompleksowych działań rewitalizacyjnych, remontowo-konserwatorskich i monitorujących, a dodatkowo opracowało system dotacji.

Wyróżnienia w tej kategorii otrzymały miasta Głogów i Rzeszów.

W kategorii średnie gminy miejskie nie przyznano nagrody głównej, Jury wyróżniło jednak miasto Kołobrzeg za podejmowanie interesujących i wieloaspektowych działań nakierowanych na ochronę i promocję swojego dziedzictwa kulturowego oraz przyczynianie się w ten sposób do rozwoju tożsamości mieszkańców miasta. Docenionym projektem jest rewitalizacja unikatowego dla tego terenu zabytku fortecznego.

Laureatem w kategorii gminy miejsko-wiejskie i wiejskie zostały Cedry Wielkie – gmina wiejska położona na terenie Żuław. Jury nagrodziło zaplanowanie i skuteczną realizację ambitnego i pionierskiego programu ochrony zabytków, w którym połączono działania konserwatorskie, organizacyjne i promocyjne, także o charakterze ponadlokalnym. Kapituła uznała, że podejmowane przez gminę prace polegające na odkrywaniu, ochronie i uwypuklaniu miejscowego dziedzictwa kulturowego stanowią istotny czynnik w budowaniu tożsamości lokalnej i wzór do naśladowania dla innych samorządów lokalnych. Realistyczna ocena stanu zachowania obiektów sporządzona na potrzeby gminnego programu opieki nad zabytkami pozwoliła trafnie zdiagnozować szanse i zagrożenia w związku z miejscowymi zabytkami. Konserwacji i rewitalizacji poddane zostały zabytkowe kościoły i unikatowe domy podcieniowe w miejscowościach Koszwały, Trutnowy i Miłocin, a jeden z budynków zaadaptowano do celów wystawienniczych i edukacyjnych. Podniosło to walory turystyczne gminy i stało się impulsem do dalszych działań. Godny uwagi jest też projekt stworzenia w gminie interaktywnego muzeum dawnych technik melioracyjnych „Na Groblach” oraz plan utworzenia lapidariów menonickiej i protestanckiej sztuki sepulkralnej.

Wyróżnienie w tej kategorii otrzymała gmina Markowa.

Laureaci oraz wyróżnieni otrzymali dyplomy i tablice pamiątkowe. Ponadto Narodowy Instytut Dziedzictwa przygotował dla laureatów nagrodę specjalną: filmy promujące ich dziedzictwo kulturowe.  

***

Konkurs „Samorząd dla Dziedzictwa” został zorganizowany, by promować konstruktywne działania mające na celu realizację obowiązku opracowania i wdrażania gminnych programów opieki nad zabytkami. Projekt stanowi zachętę dla samorządów do podejmowania i podtrzymywania inicjatyw zmierzających do zachowania i przekazania kolejnym pokoleniom zasobu dziedzictwa kulturowego naszego kraju. W tej edycji konkursu Jury szczególnie przychylnie odniosło się do projektów wielowymiarowych, łączących różne rodzaje dziedzictwa, ale przede wszystkim kompleksowo i metodycznie traktujących opiekę nad zabytkami. Oznaczało to wnikliwą analizę zasobu dziejowej spuścizny materialnej i niematerialnej, jej ochronę, renowację i rewitalizację, twórcze przeobrażenie poprzez dodanie zabytkom nowych funkcji kulturalno-społecznych oraz zaplanowanie dalszych działań zmierzających do lepszego docenienia, zabezpieczenia i wykorzystania potencjału tkwiącego w zasobie dziedzictwa kulturowego. Szczególne znaczenie miały dla Jury działania aktywizujące społeczność lokalną, a także rozwijające jej poczucie tożsamości i związku z miejscem zamieszkania oraz jego dziedzictwem.

Wszystkich przedstawicieli gmin zainteresowanych ochroną dziedzictwa kulturowego i udziałem w kolejnych edycjach konkursu zapraszamy do wysłuchania podcastu „Dlaczego warto wziąć udział w konkursie «Samorząd dla Dziedzictwa»?” z udziałem przewodniczącej Jury prof. Moniki Murzyn-Kupisz z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Ekspertka odpowiada w nim na pytania dziennikarza Macieja Kurzajewskiego – naświetla ideę akcji i omawia płynące z niej korzyści. Przekonuje, że odpowiednio zarządzane dziedzictwo kulturowe jest ogromnym potencjałem, który można wykorzystać dla rozwoju społeczności lokalnej.

***

Koordynatorem konkursu jest Narodowy Instytut Dziedzictwa.

Projekt realizowany w ramach Krajowego Programu Ochrony Zabytków i Opieki nad Zabytkami na lata 2019–2022. 

Partnerem konkursu jest Polska Organizacja Turystyczna.

Patronem konkursu jest „Rzeczpospolita” i „Rzeczpospolita Życie Regionów”.

„Krajobraz Mojego Miasta” – twarze kampanii

Miasta z licznymi terenami zieleni, gdzie królują rodzime gatunki roślin. Zadbane fasady budynków, bez szpecących je i kłujących w oczy reklam czy billboardów. Efektownie zaprojektowana i dobrze utrzymana przestrzeń. Polska, która przyciąga turystów wyjątkowymi smakami, nietuzinkową architekturą i zapierającym dech w piersiach krajobrazem. Oto cele kampanii społecznej „Krajobraz Mojego Miasta”. Z pomocą naszych Ambasadorów – osób znanych, dla których ważne jest, jak prezentują się polskie aglomeracje i miasta – chcemy pokazać potrzebę i istotę ochrony krajobrazu miejskiego.

„Estetyka otoczenia to nie sprawa gustu. Estetyka to inwestycje, turystyka, to rozwój Twojego miasta” – zauważa pomysłodawczyni kampanii prof. IH PAN Magdalena Gawin, Wiceminister Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu, Generalny Konserwator Zabytków. Należy zatem w pierwszej kolejności zadbać o wygląd miasta, bo dzięki temu jego rozwój nabierze rozpędu. „Motorem rozwoju miejsca, regionu, kraju są nie tylko fabryki czy przemysł. Likwidując reklamy, zazieleniając ulice i place, odnawiając kamienice, zwiększamy atrakcyjność turystyczną danego miejsca. Dajemy mu drugie życie!” – komentuje Bartosz Skaldawski, Dyrektor Narodowego Instytutu Dziedzictwa. A Robert Gonera, aktor teatralny i filmowy, dodaje: „Małym świadomym gestem możemy uczynić miasto pięknym”. Co więc należy zrobić?

Park kulturowy – chroń to, co dla Ciebie ważne

Najlepszym sposobem na ochronę obszarów szczególnie ważnych dla mieszkańców i atrakcyjnych dla turystów, a tym samym na ochronę krajobrazu jest stworzenie parku kulturowego. „Nasze miasta mogą być piękniejsze. Pora uwierzyć w to, że Polska to kraj pełen ciekawej architektury i dobrej przestrzeni, o którą musimy razem zadbać” – przekonuje Jan Mencwel, aktywista miejski i animator kultury. Wtórują mu podróżnicy i twórcy internetowi Zofia Samsel oraz Jakub Tolak: „Oczyśćmy otaczającą nas przestrzeń – Polska jest piękna!”.

Parki kulturowe są ustanawiane przez  władze samorządowe we współpracy z lokalnymi stowarzyszeniami, miłośnikami dziedzictwa kulturowego i osobami emocjonalnie związanymi z danym miejscem. Rada miasta może powołać do życia park kulturowy i przyjąć program jego ochrony jako obowiązujące prawo miejscowe.

Ustanowienie parku kulturowego stwarza warunki, które pozwalają zachować wartości zabytkowe danej przestrzeni i sprzyjają harmonijnemu rozwojowi miasta, a lokalnej społeczności zapewniają satysfakcję z życia w urokliwym miejscu. „Miasto to ludzie i nasze codzienne otoczenie: to elementy, które mijamy każdego dnia, a nie tylko pocztówkowe widoki. Dlatego miasto musi być zrobione porządnie” – podsumowuje Magdalena Milert, architektka, urbanistka i blogerka.

Dialog i współpraca

Głównymi elementami kampanii są film i spot, które jasno pokazują problemy związane z organizacją przestrzeni miejskiej i proponują mądre ich rozwiązania. Przywoływane są tu przykłady zabytków nie tylko powszechnie rozpoznawanych – jak kościoły, zamki czy pałace – wraz z ich historycznym otoczeniem, ale także tych nie zawsze kojarzonych z dziedzictwem kulturowym, jak zabytki przemysłowe. „Krajobraz i tradycja – to nasze największe skarby, za które musimy wziąć odpowiedzialność” – przekonuje Krzysztof Trebunia-Tutka, muzyk, architekt, pedagog i miłośnik Podhala. „Chrońmy unikalną tożsamość każdego regionu” – dodaje muzyk Sebastian Karpiel-Bułecka.

Organizatorom akcji zależy również, by zwrócić uwagę na zabytki wcale nieoczywiste, niezauważane, nieobecne w powszechnej świadomości, jak układy urbanistyczne i podziały własnościowe, mała architektura i wystrój wnętrz czy historyczne nasadzenia określonych gatunków drzew.

Ponadto kampania prezentuje różnorodne formy i narzędzia ochrony dziedzictwa kulturowego, do których należą m.in.: rejestr zabytków, lista Pomników Historii, lista światowego dziedzictwa UNESCO, gminne i wojewódzkie ewidencje zabytków czy miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego. Wszystko po to, by zachęcić do odkrywania i zmieniania miast.

Aktorzy, muzycy, aktywiści, podróżnicy – Ambasadorowie kampanii, choć jest ich wielu, mają jeden cel: uświadomić społeczeństwu, samorządom i mediom, że krajobraz każdego miasta i aglomeracji ma znaczenie, dlatego warto starać się, by  Polska stawała się coraz atrakcyjniejsza. „Krajobraz i miejska przestrzeń, tak jak powietrze, są dobrem wspólnym, i tak jak powietrze powinny być chronione” – puentuje Wiktor Lach, społeczny opiekun zabytków.